De Edegemse Wilsonwijk, bijgenaamd het negerdorp
- Pierre Hens & André Mens
- 2 dagen geleden
- 7 minuten om te lezen
Vele Edegemnaren herinneren zich nog wat, een beetje oneerbiedig, het ‘negerdorp’ werd genoemd. Het was een wijk net voorbij de oude spoorlijn waar nu de E19 loopt. Een plek waar je van je ouders niet mocht komen.
Dit verhaal is een bewerkte versie van het origineel, geschreven door Pierre Hens en André Mens[i].
De Wilsonwijk groeide als een paddenstoel uit de grond
De Wilsonstraat dankt haar ontstaan aan de woningnood tijdens het interbellum in Edegem. Graaf Alfred Le Grelle, grootgrondbezitter en kasteelheer van het Wilrijkse Steytelinck, was een vrij sociaal ingestelde aristocraat. Naar analogie van de bouw van de Garden Citywijk (1920-25) wou hij op zijn beurt een sociale woonwijk creëren. Hij stelde grond ter beschikking aan de gemeente Edegem voor de aanleg van een nieuwe straat. Die ontwierp de Lodewijk Hellemansstraat in 1928. Ze werd genoemd naar de man die gedurende veertig jaar gemeentesecretaris was in Edegem. De graaf bouwde er een reeks huisjes in. Gezinnen met ten minste zes kinderen konden er eentje huren of kopen. Enkele jaren later doopte de gemeente Edegem de straat om tot Wilsonstraat, naar Woodrow Wilson, president van de Verenigde Staten en winnaar van de Nobelprijs voor Vrede.
De Wilsonwijk, alias het ‘negerdorp’
De Edegemnaars noemden de wijk: het negerdorp; wat vandaag heel ongepast zou zijn. Oudere inwoners gaven verschillende verklaringen.
Tijdens de bouw van de fortengordel rond Antwerpen (1860-65) stond daar in de Wilrijkstraat, tegen de grens met Wilrijk, een steenbakkerij. De mensen die er werkten, waren gehuisvest in houten barakken met daken van stro. Ze deden denken aan negerhutten. Met de term ‘negerdorp’ zou men de plaats waar ooit die barakken stonden, bedoeld kunnen hebben.
De Wilsonstraat lag in een agrarisch landschap. De wegels die de boeren gebruikten om naar hun land te gaan, waren bedekt met sintels of as. De kinderen die daar speelden, kregen er zwarte vegen van op hun gelaat en hun handen. Daardoor zagen ze eruit als negertjes. Toen iemand na een jarenlang verblijf terugkeerde uit Belgisch Congo, zag hij daar die kinderen spelen met hun zwarte snoetjes. “Ik wist niet dat er hier in Edegem ook een negerdorp was”, riep hij uit.
Soms liep er in de wijk ook wel eens een volwassene rond die zo zwart zag als een neger. In die pre-ecologische tijd verwarmden de hoveniers hun serres nog met zware stookolie. Die oude installaties hadden last van roetzetting. Ze moesten dan ook regelmatig gereinigd worden. Dat was een karwei waarbij ze zelf onder het roet kwamen te zitten.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog passeerden er in de wijk treinen die kolen vervoerden in open wagons. En die stonden al eens stil aan het nabije stopsein. Aan de Wilsonstraat. Kolen waren toen gerantsoeneerd door de overheid. Zo lezen we in een klachtenbrief d.d. 11/4/1944 van de NMBS aan de Gemeente Edegem: “Tijdens den stilstand werd de goederentrein overvallen door een bende van een 50-tal lieden die op de wagens klommen en poogden kolen te ontvreemden. Naar de verklaringen van het treinpersoneel zouden de plundenaars behooren tot de bewoners der huizen gelegen langs de spoorbaan, nabij de plaats van het voorval.” De burgemeester antwoordde: “Doelmatig ware het dat U mij de uren kon mededeelen, waarop de goederentreinen normaal aan het stopsein moeten voorbijkomen. Ik zou dan af en toe een versterkte politiewacht in hinderlaag kunnen plaatsen en op die wijze kans hebben zoveel mogelijk plunderaars op heterdaad te betrappen.”
Het was dus voor de mensen, die langs een goederenspoor woonden, een koud kunstje om op een traag rijdende kolentrein te klimmen om zich wat gratis brandstof aan te schaffen. En er dan wat zwart uit te zien.
De term negerdorp kan ook afgeleid zijn van het woord negorij. Volgens Van Dale is dat een klein, afgelegen dorpje waar niets te beleven valt. Negorij geldt hier dan als synoniem voor een afgelegen buurt of gehucht.
Een laatste verklaring van de term negerdorp is misschien wat vergezocht. Maar toch … Tijdens een evenement in Edegem-dorp traden er twee mannen op die zich als negers verkleed hadden. Ze woonden in de Wilsonstraat.
Een levendige wijk naast de spoorlijn
De Wilsonwijk was echter uniek. Het was een klein dorp op zich met een kleuterschool van de zusters Annonciaden, de Sint-Luciakapel, twee cafés: Het Viaduct en de Wilson, een kruidenierwinkel, een bakker, een melkboer, een bloemist en talrijke hoveniers die voor de groenten zorgden. Op sportief gebied was de Wilsonwijk een opmerkelijk vruchtbaar wielergebied. Binnen een straal van amper 500 meter waren maar liefst negen wielrenners succesvol actief. De Wilsonwijk had ook een voetbalploeg. Het café Wilson was een typisch buurtcafé waar iedereen te allen tijde terechtkon. De laatste week van augustus vierden ze kermis in de Wilsonwijk. Dat was een legendarisch wijkfeest waar heel de buurt naar uitkeek.
Op zaterdag werden de traditionele volksspelen gehouden. Paalklimmen, in zakken
lopen en appels aan een touwtje eten. Populair waren ook de eierenkoersen. Met de fiets moesten de deelnemers aan de wedstrijd een parcours afleggen waarop eieren lagen. Degene die de meeste eieren kapotreed, was de winnaar. Ook waren er enkele prijzen voorzien voor de mooiste voortuintjes. Als de avond viel, werd er gedanst op de muziek van een orgel of een platendraaier. Uit de luidsprekers klonk de stem van Bob Scholte, de schlagerzanger nummer één van toen. Samba hier en samba daar. De muziek was tot ver in de Doornstraat te horen. De laatste jaren was er zelfs een heus orkest van de partij. De zondag was voorbehouden voor de wielerkoersen van de lokale inwoners. De finish bevond zich aan het café Wilson waar ook de prijzen werden uitgereikt.
’s Avonds werd er alweer gedanst. Iedereen keek dan met veel belangstelling uit naar de zotste dans, waarbij de mensen al eens de kledij van het andere geslacht aantrokken. De kermis kon tot woensdag duren, al ging het er in die laatste dagen wel wat rustiger aan toe. Het einde werd op een speciale manier gevierd. Op hetzelfde ogenblik gooide iedereen zijn portemonnee in de lucht. Die werd dan geacht leeg te zijn.
De onteigening: groot drama
De E-19 verbindt Amsterdam met Parijs. Het is een van de belangrijkste snelwegen van ons land. Nochtans duurde het vrij lang vooraleer de regering een beslissing nam over de capaciteit en het tracé. Een eerste ontwerp voorzag in twee beddingen. Voor het verkeer richting Antwerpen zou de snelweg gebruikmaken van de bedding van de huidige Prins Boudewijnlaan. Het verkeer naar Brussel zou het traject van de spoorweg Antwerpen-Zuid naar Mechelen volgen. Dit plan hield in dat één zijde van de Wilsonstraat gesloopt moest worden. De brug over de Drie Eikenstraat zou vervangen worden door een tunnel, waardoor daar ook een aantal huizen moest verdwijnen. De eerste aanbestedingen vonden plaats in 1966.
In de Wilsonwijk was men er aanvankelijk gerust op. De inwoners geloofden niet dat de overheid zomaar een straat van de kaart kon vegen. De snelweg in spe werd een dankbaar onderwerp van gesprek. Al spoedig kwam de geruchtenmolen op gang. Toen de landmeters kwamen en de oostelijke kant van de straat werd onteigend, was het gedaan met lachen. Het werd voor velen een drama.
Sommige families trokken noodgedwongen weg. Anderen bouwden een nieuwe woning aan de westelijke kant van de Wilsonstraat. Ze zouden er amper twee jaar wonen, maar dat wisten ze toen nog niet.
De Wilsonwijk, verdwenen onder de E19
Door de bouw van de campus U.A. en het daaraan verbonden ziekenhuis moest het Bestuur der Wegen de toegang naar Antwerpen opnieuw bestuderen. Ook het Antwerpse stadsbestuur uitte haar wensen door onder meer een tunnel te vragen onder enkele bestaande ziekenhuizen. Daarom besliste het Bestuur der Wegen in 1972 om het project over de Prins Boudewijnlaan te schrappen. De E19 zou volledig het traject van de oude spoorweg volgen. Daarvoor hadden ze ook de overkant van de Wilsonstraat nodig. Opnieuw kwamen de landmeters in de straat. De Wilsonstraat verdween. Daar stond nog een splinternieuwe woning die nog nooit bewoond was. Waar de eigenaars ook nooit in zouden gaan wonen.
De buurt liep langzaam leeg. De huizen verdwenen niet van vandaag op morgen. Ze stonden soms lange tijd leeg. De bewoners van de buurt maakten er een sport van om ze te plunderen. Ramen, deuren, kranen, tot dakpannen en dakgebinten toe, vonden hun weg naar een nieuwe eigenaar. De aannemer die de huizen moest slopen, had er niet veel werk meer aan.
Het vak Kontich-Wilrijk van de E19 kwam in dienst in 1977.
Epiloog
De Wilsonwijk verdween volledig, maar er zijn nog enkele aandenkens in volle glorie te bewonderen. Artefacten van de Sint-Luciakapel. Eentje met een rare geschiedenis en een gekwetste pastoor. Een verminkt artefact, vandaag nog erg zichtbaar op een plek waar je het niet verwacht.
Dit verhaal is voor een volgende keer.
Pierre Hens & André Mens, augustus 2026
Bewerkt door Peter Crombecq als blog
Dit verhaal is een bijdrage aan “Edegems verleden, bewaard voor de toekomst” van het Historisch Archief Edegem. Het Historisch Archief is toegewijd aan het behoud van het papieren en digitale geheugen van Edegem. Door het verzamelen, inventariseren en digitaliseren van documenten, boeken, foto’s, tijdschriften, plannen en meer, zorgt het Historisch Archief ervoor dat de geschiedenis van Edegem bewaard blijft voor toekomstige generaties.
Disclaimer
Het verhaal is gereconstrueerd op basis van een aantal bronnen. Ik ben me ervan bewust dat nieuwe informatie uit andere bronnen het verhaal kan aanvullen, nuanceren of aanleiding kan geven tot aangepaste inzichten.
Referenties
[i] Pierre Hens & André Mens, “Edegem, dat boerendorp van toen … “, Boek 2, (Edegem: Davidsfonds, 2016), pp. 46-52
Boeiend verhaal over de Wilsonwijk. Proficiat!