De moerassen van Kattenbroeken bleken vruchtbare gronden

Dwalend door Edegem kom je soms op wegen die eruitzien alsof ze meer dan 200 jaar oud zijn. Veel te smal voor deze tijd. Dat gevoel krijg je als je bijvoorbeeld de Terelststraat ingaat, het stukje dat in het gebied Kattenbroeken ligt. Een relikwie van het oude Edegem; het Edegem van minstens 200 jaar geleden.

Dit verhaal is een deel van het volledige historische verhaal. Als je meer wil weten over de onderlinge verbanden tussen de boerenfamilies en over de boerderijen in Kattenbroeken, lees dan het volledige verhaal hier.

Kattenbroeken

Iedereen in Edegem kent de Terelststraat, vertrekkend aan de Strijdersstraat, wat kronkelend naar de Prins Boudewijnlaan. Maar over de Prins Boudewijnlaan loopt de Terelststraat gewoon verder, veel smaller, meer lijkend op wat het honderden jaren geleden was. Ze loopt daar naar een deel van Edegem dat men al in 1423^[i] Kattenbroeken noemde. De Terelststraat was dan ook eeuwenlang de weg van het dorp naar het gehucht Kattenbroeken. Van waar komt de naam? Een broek is een ontwaterde moerasgrond, waardoor die bewerkbaar wordt voor de landbouw^[ii]. En in dat deel van Edegem, aan de Edegemse Beek, waren veel moerassen en dus ook veel gronden te winnen. De Katten verwijzen met grote waarschijnlijkheid naar de aanwezigheid van katwilgen die deze moerassige percelen omringden. (info Jørgen De Vlam)

Wilgen houden perceelsranden stabiel, voorkomen erosie en nemen veel water op.

M.a.w. kattenbroeken waren gedraineerde moeraspercelen omringd met katwilgen.

Een typisch beeld van een broek met wilgen aan de Terelststraat; in dit geval is het een recent aangelegde, wat men vandaag een wadi noemt. (Collectie PetCro)

Prof. dr. Robert van Passen wierp zich met hulp van Linda De Keuster op de toponymie van Edegem^[iii] en legde van elk perceel de historische naam vast.

Voor de Kattenbroeken is het vrij duidelijk; het zijn de percelen aan het einde van de Terelststraat, rond de twee 18^de eeuwse hoeves die zich daar bevonden.

Percelen genaamd Kattenbroeken, gesitueerd rond de twee hoeves op de percelen 224 en 224a/bis, aangeduid met rode pijl. (Historisch Archief Edegem, Toponymie van Edegem, BK0094)

In die periode waren er drie wegen die van het dorp naar of boven Kattenbroeken liepen: de Terelststraat en twee zandwegen: de Heihoefschen Kerkweg (vandaag de Heihoefseweg) en de Kattenbroekschen Kerkweg^[iv] (op een klein stukje na verdwenen). De Heihoefschen Kerkweg liep verder naar Heihoeve via de Aartselaarsestraat in het gehucht de Edegemse Hoek.

Uit de historische tabel die alle Edegemse wegen beschrijft, en dus ook ‘den Kattenbroekschen Kerkweg’, vertrekkend vanuit het erf van twee hoeves. (Historisch Archief Edegem)

De Atlas der Buurtwegen van 1841 werd hier overlapt met de kaart van vandaag, waardoor het parcours van de oorspronkelijke wegen zichtbaar wordt: de Heihoefschen Kerkweg (Zandweg of Sentier 14), de Kattenbroekschen Kerkweg (Sentier 15) en de Terelststraat (Chemin 8). (Geopunt)

Nog bestaand deel van de Kattenbroekschen Kerkweg, uitkomend op de Prins Boudewijnlaan. (Collectie PetCro)

De Kattenbroekschen Kerkweg (Sentier 15) vertrok vanuit het erf van twee hoeves en was voor die boerenfamilies de kortste weg naar de Sint-Antoniuskerk (en dus ook naar het dorp en de school)^[v]. Die zandweg liep langs perceellijnen en kwam uiteindelijk uit in de Terelststraat, vandaag ter hoogte van de Oude Terelststraat 54. Later werd de Kattenbroekschen Kerkweg nog onderbroken door de Prins Boudewijnlaan. Ze kwam achter de huizen met nummer 257 tot 275 uit en dat stuk van de Kattenbroekschen Kerkweg ligt er vandaag nog altijd.

Na de aanleg van de E19-autostrade zou je grofweg kunnen zeggen dat Kattenbroeken het gebied tussen de Prins Boudewijnlaan, de Willem Kerricxstraat/Heihoefseweg, de E19-autostrade en de Edegemse Beek is. (Geopunt)

Het minder bekende deel van de Terelststraat

De Terelststraat in Kattenbroeken. (Collectie PetCro)

Het eerste wat je tegenkomt in de Terelststraat over de Prins Boudewijnlaan is een spoor van het boerderijverleden: 10 huisjes, netjes naast elkaar, een beetje apart. Een overblijfsel van een boerderij die er ooit stond. De boerderij werd afgebroken in 1909 en er kwamen 11 huizen in de plaats.

Terelststraat 263-265. (Collectie PetCro)

Vandaag hebben 10 ervan huisnummers 257 tot 275. De boerderij stond waar nu de nummers 265 tot 275 zijn. Het elfde huis met nr. 255, op de hoek met de Prins Boudewijnlaan, was een café: de Prins Boudewijn. Op dat café is op 25 februari 1945 een bom gevallen,^[vi] waardoor het werd vernietigd; vandaag is het perceel een groente- en bloementuin. Rechts van de voorgevel van nr. 257 zie je nog een restant van de voorgevel.

Het smalle gedeelte van de Terelststraat, met rechts de huizen met huisnummers 257-275, waar vroeger een boerderij stond. (Collectie PetCro)

Het centrum van Kattenbroeken

Percelen C223-224-225 met de hoeves 1 (op 224) en 2 (op 224a/bis). (Geopunt, Popp-kaart 1870)

En nu komen we aan het centrum van Kattenbroeken, de twee boerderijen gesitueerd aan het vroegere einde van de Terelststraat, waar ook de Kattenbroekschen Kerkweg begint. Boerderijen waarvan de bewoners geschiedenis hebben geschreven.

Hugo Sebastianus Van Tongelen kwam op 6 juli 1887 van Langdorp naar Edegem om er als knecht te werken bij Jaak Van Put, die een grote boerderij had aan de Molenstraat, vandaag bekend als Bourgogne Wijnen tegenover Brasserie De Specht. Hoeve 2 (zie afbeelding) van de Kattenbroeken werd bewoond door Joannes Baptista De Smeth en Anna Maria Boxtens. Die hadden drie huwbare dochters, waaronder Maria Theresia De Smeth. Zij trouwde in 1894 met Hugo Sebastianus Van Tongelen. Haar vader Joannes Baptista was voordien, in 1892, overleden aan de ‘verouderde maegziekte’. Hugo werd de pachter van de hoeve en vanaf dan kunnen we spreken van Hoeve Van Tongelen (perceel 224a/bis). In dezelfde periode verwierf de familie Van Tongelen het eigendom van de percelen C223-224-225^[vii] tussen de Terelststraat en de Heihoefschen Kerkweg.

Keersmaekers (groen) en Van Tongelen (blauw). (Geopunt)

Op 16 april 1919 kwam de familie Jan Louis Keersmaekers en Maria Theresia Ruisseau wonen in Hoeve 1 (perceel 224), vanaf dan Hoeve Keersmaekers. Jan Louis overleed echter 2 jaar na aankomst; hij was 56 jaar. Maar intussen had hij een belangrijke overeenkomst gesloten met de familie Van Tongelen: de percelen C223-224-225 werden verdeeld tussen de twee families: de zuidelijke percelen met hoeve onderaan en de noordelijke Bovenplak-percelen tegen de Heihoefseweg voor Keersmaekers^[viii] en het middendeel met de hoeve voor Van Tongelen. In 1927 en 1928 werd de Hoeve Keersmaekers opgesplitst in 4 huizen, de huizen die er vandaag nog staan. Maria Theresia Ruisseau bleef er wonen tot haar overlijden op 31 maart 1937.

De vroegere Hoeve Keersmaekers, opgesplitst in 4 huizen; huisnummer 368 rechts was het vroegere woonhuis, 374 links de schuur. (Collectie PetCro)

Hugo Sebastianus Van Tongelen en Maria Theresia De Smeth kregen acht kinderen, waarvan drie dochters jong overleden. In de periode 1915 tot 1930 bereikten de vijf andere kinderen de huwbare leeftijd.

Jan Louis Keersmaekers en Maria Theresia Ruisseau hadden 11 kinderen, 7 zonen en 4 dochters. Ook zij bereikten in die periode de huwbare leeftijd.

En toen gebeurden er wonderlijke zaken …

De families Van Tongelen en Keersmaekers versmelten

Er waren dus op aangrenzende percelen grond, met een gemeenschappelijk erf, twee boerenfamilies met veel kinderen van dezelfde leeftijd. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze verstrengeld raakten met een kruishuwelijk: Constant ‘Stan’ Van Tongelen trouwde in 1926 met Ludovica ‘Louisa’ Keersmaekers en Joseph ‘Jef’ Keersmaekers in 1927 met Clementina ‘Mans’ Van Tongelen.

Een deel van de familie Keersmaekers-Ruisseau met v.l.n.r.: Franciscus Augustus ‘Gust’, Anna met haar man Carolus Maria ‘Karel’ Fincken, Maria Theresia Ruisseau, Ludovicus Alphonsus ‘Fonne’ en vrouw Paula Joanna ‘Paula’ Vandenbulcke, Maria Philomena ‘Maria’ Daelemans en echtgenoot Julianus Augustinus ‘Jules’, hun (klein)kinderen. (Collectie Albert Baeckens)

Jef Keersmaekers (Collectie Albert Baeckens)

Jef Keersmaekers woonde met Mans Van Tongelen in de Terelsstraat 374. In de drie andere huizen met nummers 368, 370 en 372 woonden zijn broer Fons en zussen Anne en Louisa Keersmaekers met hun respectievelijke echtgenote(s) Paula Van den Bulcke, Charel Fincken en Stan Van Tongelen.

Jef startte met zijn zonen Gust en Rik de rozen- en boomkwekerij Keersmaekers en zonen op. Het bedrijf zorgde voor de aanleg en de aanplanting van siertuinen en speelde in op de talrijke nieuwe woningen die werden aangelegd in de wijk Molenveld^[ix].  De kwekerijen bevonden zich op de Bovenplak en op zuidelijke percelen links van de vier huizen en achter de Hoeve Van Tongelen.

 Schoonbroer Stan Van Tongelen was ook een aannemer in tuintjes, maar werkte vooral in Mortsel^[x].

De rozen- en boomkwekerij van Keersmaekers. (Geopunt & info Albert Baeckens)

Toen Jef wat ouder werd, nam zijn oudste dochter Irma de rozen- en boomkwekerij over. Irma deed de kwekerij nog verder tot ongeveer 1983. Toen stopte ze om gezondheidsredenen. Dat betekende tegelijk het einde van het tuinbouwbedrijf dat Jef Keersmaekers had opgestart, zo’n 50 jaar eerder.

Irma Keersmaekers overleed later in 1996.

Zicht op de rozen- en boomkwekerij vanuit de Terelststraat, met rechts het huis van Jef Keersmaekers en Mans Van Tongelen, Terelststraat 374. (Collectie Albert Baeckens)

Zicht op de serre van de rozen- en boomkwekerij naast het huis van Jef Keersmaekers aan de Terelststraat 374. Achter de serre is ook het dak van Hoeve Van Tongelen zichtbaar. (Collectie Albert Baeckens)

Vandaag zijn de restanten van de serres overgroeid door een bos. (Collectie PetCro)

Hoe de Terelststraat bevolkt werd met de families Keersmaekers en Van Tongelen

Familiefoto van het gezin Van Tongelen-Keersmaekers met v.l.n.r.: de zes kinderen Clementina Julia Maria ‘Min’, Anna Maria Augusta ‘Gusta’, Lea, Hugo Ludovicus ‘Lowie’, Maria Theresia ‘Treeza’ en Carolus Hubertus ‘Karel’ en zittend de ouders Adrianus Constantinus ‘Stan’ en Maria Ludovica ‘Louisa’. (Collectie Albert Baeckens)

De familie Keersmaekers woonde al in de vier huizen van de vroegere hoeve aan de Terelststraat 368 tot en met 374^[xi].

De familie Van Tongelen was eigenaar van de middenpercelen. Die gronden werden verkaveld in zes delen, waarop vanaf het begin van de jaren 60 zes woningen werden gebouwd voor de zes kinderen. Die woningen kregen de huisnummers 390 tot en met 400. De Terelststraat werd met een zandweg verlengd tot de Heihoefseweg (en pas veel later geasfalteerd).

Hoeve Van Tongelen

Hoeve Van Tongelen aan de Terelststraat richting Heihoefseweg; voor- en achterkant. (Collectie Albert Baeckens)

Hoeve Van Tongelen heeft veel langer bestaan dan Hoeve Keersmaekers. Hugo Sebastianus Van Tongelen overleed er in 1931. Zijn vrouw Maria Theresia De Smeth kreeg het gezelschap van haar dochter Maria Alphonsine ‘Mit’ Van Tongelen en haar man Evarist Lodewijks. Zij woonden er zeker tot na WO II. Later kocht Jef Keersmaekers de hoeve voor zijn broer Fons, getrouwd met Paula Vandenbulcke. Toen Fons overleed, bleef Paula er wonen. Tot ook zij overleed in het midden van de jaren 80. De hoeve en de gronden werden in 1987 verkocht en Hoeve Van Tongelen werd afgebroken in 1988.

Terelststraat 386-406 met oorspronkelijk enkel families Van Tongelen en Keersmaekers als bewoners; rechts de Heihoefseweg. (Collectie PetCro)

Bijzonder is dat alle huizen in de Terelststraat 368 tot en met 404 op een gegeven moment bewoond werden door twee flink verstrengelde families, Van Tongelen en Keersmaekers. En vandaag wonen er nog altijd twee families.

Of hoe de moerassen van Kattenbroeken ook vruchtbare grond werden voor de families Van Tongelen en Keersmaekers, …

Dit verhaal is, zoals gemeld, een deel van het volledige historische verhaal. Als je meer wil weten over de geschiedenis van de twee hoeves, de families Van Tongelen, Keersmaekers en hun afstammelingen (en wie van hen er vandaag nog altijd woont); of ben je nieuwsgierig naar anekdotes van Wiske Keersmaekers, 91 jaar en rad van tong, lees dan het volledige verhaal hier.

Peter Crombecq, april 2026

Onderzoek door Albert Baeckens en Peter Crombecq

Met dank aan Wiske Keersmaekers, Pol De Cock, Erik Laforce en alle medewerkers van het Historisch Archief.

Dit verhaal is een bijdrage aan “Edegems verleden, bewaard voor de toekomst” van het Historisch Archief Edegem. Het Historisch Archief is toegewijd aan het behoud van het papieren en digitale geheugen van Edegem. Door het verzamelen, inventariseren en digitaliseren van documenten, boeken, foto’s, tijdschriften, plannen en meer, zorgt het Historisch Archief ervoor dat de geschiedenis van Edegem bewaard blijft voor toekomstige generaties.

https://www.historischarchiefedegem.be/

Disclaimer

Het verhaal is gereconstrueerd op basis van een aantal bronnen. Ik ben me ervan bewust dat nieuwe informatie uit andere bronnen het verhaal kan aanvullen, nuanceren of aanleiding kan geven tot aangepaste inzichten.

---

Referenties

^[i] Prof. dr. R. Van Passen, “Geschiedenis van Edegem”, (Edegem: Gemeentebestuur van Edegem,

1974), p. 789

^[ii] Prof. dr. R. Van Passen, “Geschiedenis van Edegem”, (Edegem: Gemeentebestuur van Edegem,

1974), p. 789

^[iii] Prof. dr. R. Van Passen, bewerkt en aangevuld door Linda De Keuster, “Toponymie van Edegem”, (Edegem: Linda De Keuster, 2008), ingesloten kaart; te vinden in het Historisch Archief Edegem, BK0094.

^[iv] Historisch Archief Edegem, “Tableau général des Communications vicinales”

^[v] Geopunt, Atlas der Buurtwegen (1841)

^[vi] Historisch Archief Edegem, Verwoeste gebouwen in Edegem 1940-1945

^[vii] Historisch Archief Edegem, Kadaster, artikel 424

^[viii] Interview met Wiske Keersmaekers op 5 februari 2026

^[ix] Pierre Hens & André Mens, “Edegem, dat boerendorp van toen … “, Boek 2, (Edegem: Davidsfonds, 2016), p. 63

^[x] Interview met Wiske Keersmaekers op 5 februari 2026

^[xi] Interview met Wiske Keersmaekers op 5 februari 2026