De Secretariskwestie

De dronken secretaris

Het was na middernacht, ergens in februari 1924, toen een dronken figuur de Edegemse Strijdersstraat inliep. De kasseien glommen van de nachtvorst bij het zwakke licht van de gaslantaarns. Het huis met de gele gevelsteen leek zijn eindbestemming, want daar bleef hij stilstaan. Terwijl hij onhandig in zijn zakken naar zijn sleutel zocht, probeerde hij niet uit te schuiven op de gladde trottoirtegels. Zijn benarde situatie bracht met zich mee dat dit niet zonder het nodige kabaal gebeurde. Door het lawaai gewekt, schoof de buurvrouw Marie Hellemans het pluizige gordijn een beetje opzij om te kijken wat er aan de hand was. Met enige afkeuring bekeek ze het tafereel. Hoewel ze dezelfde achternaam droegen, had ze met dit heerschap niets gemeen. Ze waren zelfs geen familie. Als echtgenote van burgemeester Schoesetters kon ze dit gedrag alleen maar afkeuren, zeker omdat deze… dronkaard een vooraanstaande functie op het gemeentehuis bekleedde. Het was Eugène Hellemans, de gemeentesecretaris.
Lodewijk Hellemans zat op dit late uur nog aan de keukentafel. Hij had Het Handelsblad net dichtgevouwen en maakte aanstalten om te gaan slapen. Hoewel. Van slapen zou weer niet veel in huis komen. Lodewijk maakte zich zorgen, grote zorgen. Als ere-secretaris van de gemeente deed hij er alles aan om zijn zoon bij te staan. De raad had hem destijds verzocht om ’de zaken te helpen in regel te houden’ en parttime te blijven werken op de administratie. Daar hij de overgang naar zijn zoon Eugène soepel wilde laten verlopen en vanwege zijn onvervangbare dossierkennis, was hij op het verzoek van de raad ingegaan, weliswaar parttime. Dit duurde nu al veel te lang. Om zijn zoon uit de wind te zetten, nam hij meer en meer van zijn taken over. Dossierstukken en beslissingen die Eugène door zijn vaak benevelde toestand niet meer kon verwerken, bracht hij alsnog in orde. Lodewijk was intussen al ver in de 70 en zou dit niet kunnen blijven doen; de jaren begonnen te tellen.


Op het gemeentehuis kwamen burgemeester Schoesetters met zijn schepenen bijeen. De gemeentesecretaris was afwezig. Het was schepen Van Put die als eerste zijn ongenoegen uitte: “Fons, dit kan zo niet verder. Eugène is alweer afwezig. Hoe gaan we dit oplossen?” Alfons Schoesetters zuchtte en keek bedachtzaam. Als voormalig molenaar was hij gewoon op zichzelf te werken en kwam hij zelden in aanraking met menselijke en politieke conflicten. Berispingen en bestuurlijk gekibbel waren niet zijn ding. Bovendien waren de Hellemansen buren en was stamvader Lodewijk een gerespecteerde figuur binnen de gemeentelijke administratie. “Schorsen!” riep Geo Peetermans. Peetermans kende als schepen het klappen van de zweep en was goed onderlegd. Hij had bestuurswetenschappen gevolgd en zou een jaar later de eerste commandant van het nieuwe Edegemse brandweerkorps worden. Als vishandelaar had hij het roepen niet verleerd. Deze afwezigheid van Eugène Hellemans was geen alleenstaand feit. Hij had al meermaals zijn dienst tijdens de zittingen van het college verzuimd en was soms aanwezig ‘in beschonken toestand’. In maart 1924 werd hij door het college van burgemeester en schepenen berispt en werd hem een schorsing van vijf dagen opgelegd.[i]
“Ik Had Te Veel Andere Bezigheden!”
Na zijn schorsing had Eugène zich koest gehouden en probeerde hij daarna de zittingen in nuchtere toestand bij te wonen, maar in het voorjaar van 1925 was hij alweer hervallen in zijn oude gewoontes. Burgemeester Alfons Schoesetters opende de zitting en las een verslag voor over het gedrag en de nalatigheid van secretaris Eugène Hellemans. Hij beschuldigde hem ervan dat hij: “op vrijdag 2 januari 's namiddags afwezig was en 'in de herbergen vertoefde”, en dat hij: “de Zaterdag daaropvolgend, na eene strenge berisping, nog zijn werk niet deed, mits hij nog altoos in dronken toestand verkeerde en maandag 5 Januari des morgens hij zich nogmaals in dronken toestand bevond en niet in staat was ernstig werk te verrichten”. De secretaris hoorde de beschuldigingen zonder weerlegging aan. De burgemeester bracht het schepencollege nogmaals in herinnering dat Hellemans door de jaren heen herhaaldelijk was berispt wegens zijn slecht gedrag en plichtsverzuim, en dat hij in 1924 om soortgelijke feiten zelfs was geschorst. “Zijn gedrag kan geenszins verschoond worden, mits hij zijn tijd in dronkenhuizen overbrengt.”
Met deze woorden eindigde Schoesetters zijn betoog.
Als door een wesp gestoken, repliceerde Hellemans bitsig op de beschuldigingen: “Ik had te veel andere bezigheden!” Gemurmel en afkeuring waren onder de schepenen te horen. Geschrokken van zijn eigen hevige uitval en om een tuchtstraf te ontlopen, stelde Eugène, enigszins gekalmeerd, voor om voorlopig te blijven doorwerken zonder wedde. Schepen Peetermans nam meteen het woord en eiste een onverbiddelijke schorsing van minstens drie maanden. De confrontatie bereikte een kookpunt toen Eugène categorisch weigerde de raadsnotulen te ondertekenen en briesend de zaal verliet. Achter gesloten deuren zette de raad de tuchtprocedure zonder hem voort. Na stemming werd besloten de schorsing op twee maanden zonder loon vast te leggen en schepen Van Put aan te stellen als waarnemend secretaris om het dagelijks beheer over te nemen. Onder de schepenen was er een ongeziene eensgezindheid.
Kan een vader zijn zoon blijven redden?

Na het uitzitten van zijn straf keerde Eugène na 2 maanden terug naar het gemeentehuis. De verhouding met de burgemeester en het schepencollege was door deze maatregel onmiskenbaar beschadigd en hij had het gevoel dat hij constant op zijn vingers werd gezien. In de zomer van 1925 hield Eugène Hellemans de eer aan zichzelf en legde zijn functie van gemeentesecretaris neer. De gemeente zat hierdoor in een moeilijke situatie. Het ontslag van Eugène Hellemans was het voornaamste agendapunt op de raadszitting van 17 augustus. Het bestuur verzocht vader Lodewijk Hellemans, die nog steeds parttime op de gemeente werkte, de administratieve taken van zijn zoon tijdelijk over te nemen. Er werd een vacature uitgeschreven voor een nieuwe gemeentesecretaris.
Lodewijk zag het vermoedelijk als zijn plicht de door zijn zoon Eugène besmeurde familienaam te zuiveren. Het was een zware opdracht om het achterstallige papierwerk weg te werken, de lopende bestuurszaken in regel te houden en de administratieve continuïteit te garanderen. Gelukkig kreeg hij hiervoor de hulp van een bediende en ook van zijn dochter Maria. Hulp die, gezien zijn hoge leeftijd, meer dan welkom was. Een paar maanden verliep deze werking schijnbaar prima. Voor Lodewijk Hellemans was heel de administratieve molen een kolfje naar zijn hand. Hij was dan ook 35 jaar gemeentesecretaris geweest. De gemeentelijke vergaderingen gingen vroeger, bij gebrek aan een gemeentehuis, bij hem thuis door toen hij nog in de Molenstraat woonde. Er was daar zelfs een brandkast voor de gemeentelijke documenten. Jarenlang was hij de vaste spil van het gemeentebestuur, terwijl politici kwamen en gingen. Hij had dan ook heel wat burgemeesters en schepenen ‘overleefd’.
Oorlog op het gemeentehuis
De perikelen rond het ambt van gemeentesecretaris waren helaas nog niet van de baan en de aanwerving liep niet van een leien dakje. In Edegem stonden in die tijd twee groepen tegenover elkaar: de Tutu’s, de Verenigde Katholieken die meer progressief waren, en de Tata’s, het eerder conservatief-katholieke kamp van Oud Edegem. Dit zorgde voor heel wat wrijving. Op 18 december 1925 werd Hendrik-Leo Verlinden benoemd tot nieuwe gemeentesecretaris. De oppositieleden van Tutu beweerden dat Verlinden haast gedwongen werd zich aan te sluiten bij de conservatieve Tata’s, de partij van burgemeester Schoesetters. Maar ook bij de Tata’s was er wrevel. In de Sint-Rosaliafanfare, die in tegenstelling tot het muziekkorps Sint-Cecilia het bolwerk was van Tata-gezinden, waren de meningen en voorkeuren verdeeld. Burgemeester Schoesetters, die voorzitter was van deze muzikale groepering, had samen met zijn partijgenoot De Ryck een voorkeur voor een andere kandidaat, de heer Van Gorp. Maar de erevoorzitter, ondervoorzitter en penningmeester stemden voor Verlinden. “Als het zo zit, heb ik hier niets meer te vertellen,” brieste de burgemeester. “Pure anarchie, dat is het. Ik geef bij deze mijn ontslag. Dat een ander dit Oud-Edegemse huishouden hier maar doet.” Een deel van de muzikanten, die zich voornamelijk met muziek en minder met politiek bezighielden, zag deze tweespalt met lede ogen aan. Doch Schoesetters bleef bij zijn besluit en hing op 26 december zijn voorzittersmantel aan de haak.
Verlinden kwam op 1 maart 1926 effectief in dienst. Hij had hiervoor een bekwaamheidsexamen moeten afleggen en kwam dus niet onbeslagen ten ijs. Lodewijk Hellemans hield, met medeweten van het college, zowat ‘toezicht’ op de gemeentelijke administratie en misschien eigende hij zich wel meer privileges toe dan zijn functie toeliet. De onervaren Verlinden kon in het begin niet op tegen de enorme ervaring van Hellemans, maar hij leerde snel. Toen de burgemeester ziek werd en thuis moest blijven, ging Verlinden persoonlijk bij hem langs om stukken te laten ondertekenen. Dit was niet naar de zin van Hellemans. Twee hanen in een kippenhok, dat kon niet blijven duren. De conflicten stapelden zich op. De ere-secretaris voelde ‘zijn gezag verminderen’. Toen hij daarenboven te horen kreeg dat er voor zijn dochter Maria geen vaste benoeming in zat — “één bediende volstaat om het werk ten gemeentehuize te verzekeren”, aldus het college — was voor hem de maat vol. “Een echte schande,” riep hij. “Zóó hard moeten werken voor zóó’n klein ’preeke’! En nu dit. Ik geef mijn ontslag.”
Deze uitbarsting was ook Schoesetters ter ore gekomen. Hij stuurde de ere-secretaris een schrijven:
Edegem, den 8 april 1926
Mijnheer,
Vernomen te hebben dat u het ambt van gemeentebediende niet meer waarneemt, verzoek ik u beleefd toch dringend, uw ontslag aan de Gemeenteraad in te dienen vóór morgenavond, oftwel u aan te bieden ter gemeentehuize, morgen te 8 uur ‘s avonds, in zitting van het Schepencollege. Ik verzoek u insgelijks onmiddellijk alle sleutels van het gemeentehuis en andere zaken terug te geven, de gemeente aanbelangend, op het secretariaat neer te leggen.
Met hoogachting,
De Burgemeester, (get) Alph. Schoesetters
Het antwoord van Hellemans bleef niet lang uit:
Edegem, den 9 april 1926
Aan de Heeren Burgemeester, Schepenen en raadsleden der gemeente EDEGEM
Mijn heeren,
Ik heb de eer U met deze mijn ontslag aan te bieden als bediende der gemeente Edegem. Aanvaardt, Mijnheeren, de verzekering mijner hoogachting
(get) L. Hellemans Eresecretaris
Het ontslag van vader Hellemans was koren op de molen van zowel de kranten van de meerderheid als die van de oppositie. Het conservatieve Nieuwsblad van Edegem, dat een spreekbuis vormde voor de Tata-aanhangers, reageerde op de beschuldigingen van de Tutu’s. Die beweerden in de meer progressieve krant, De Katholieke Eendracht, dat Hellemans werd tegengewerkt en dat hij gedwongen werd tot ontslag.[ii] “De eresecretaris werd door den oude gemeenteraad als vaste bediende benoemd,” repliceerde Het Nieuwsblad, “Wie kon nu den eresecretaris dwingen zijn ontslag van bediende te geven, Tutu? NIEMAND! Dat weet ge zoo goed als wij, maar dat wilt ge niet weten en zeker niet zeggen aan de bevolking, die uw laster dan al te ras zou snappen.” De ambtstermijn van Schoesetters zat er bijna op en de verkiezingen kwamen eraan. Vandaar dat Het Nieuwsblad van Edegem er nog een schepje bovenop deed: “Wij hopen dat de Edegemsche bevolking de valschheid waarmede de Tutu's trachten stemmen te winnen, zal inzien en walgen van hun praktijk. Zij zal den 10 october a.s. nogmaals zwart op wit bewijzen, dat zij geen aankleefster wil zijn van mannen die door valsche beschuldigingen het RECHT verpletten en den grooten baas op ons gemeentehuis wil spelen. Arm Edegem! Wat zoudt gij te beklagen zijn!...”[iii]
De dag van de afrekening
De secretariskwestie moet bij de inwoners van Edegem ongetwijfeld indruk hebben gemaakt. Hellemans was jarenlang gemeentesecretaris en genoot ook als ere-gemeentesecretaris veel aanzien. Bovendien was hij vroeger onderwijzer en koster, waardoor hij vooral bij de oudere generatie een bekende en vertrouwde figuur was. Velen van hen, vooral de Tutu-gezinden, vonden dat de huidige secretaris gerust een lesje mocht leren van de oude. “Vroeger, toen we ons pensioen moesten trekken, werden we zonder wachten bediend, maar tegenwoordig moeten we terugkomen wanneer de stukken klaar zijn,” zei een oude Tutu-aanhanger[iv].

Lodewijk Hellemans’ andere zoon Jozef had zijn sporen verdiend als beheerder van Edegem Uitbreiding, de maatschappij die zich bezighield met de ontwikkeling van straten en verkavelingen in de gemeente. Hij was getrouwd met Maria Beirens, dochter van de vooraanstaande brouwersfamilie. Vorig jaar had hij een prachtig pand aan de overkant van de straat gekocht; het huis dat ooit gebouwd werd door oud-burgemeester Verbert was een blikvanger van de straat. Het zou later naar hem vernoemd worden: Huis Hellemans.
Jozef bereidde met meester-kleermaker Guillaume Arts de nakende verkiezingen van oktober 1926 voor. Deze Antwerpse ondernemer was al enkele jaren actief in de Edegemse politiek en een vooruitstrevend aanhanger van de Tutu’s. Hij zetelde ook in de gemeenteraad.
Deze verkiezingen moesten leiden tot de val van de huidige Tata-meerderheid van burgemeester Schoesetters.
De ere-secretaris luisterde naar het vurig betoog van zijn zoon, maar diep vanbinnen besefte hij dat zijn tijd voorbij was. Hij was een oude man en het enige wat hij wilde, was rust. Hij had zijn buik vol van al die dorpspolitiek. “We gaan winnen,” zei ook Arts. “De mensen vergeten niet rap. Vroeger kwamen de secretarissen van de omliggende dorpen naar u om raad en daad, nu loopt Edegem naar hen om voorlichting.” Lodewijk knikte beamend. “De jongelingen die naar de militaire keuringsraad moeten, kregen bij u altijd op tijd hun reiskaart,” ging Arts voort. “Nu moeten ze haast op het gemeentehuis ruzie gaan maken om er een los te krijgen.” Het deed vader Lodewijk deugd dit te horen. Hopelijk had zijn zoon gelijk en hadden de Edegemnaars zijn correcte werkwijze niet vergeten.
We zullen nooit weten of heel de secretariskwestie de stemming van 10 oktober heeft beïnvloed, maar de progressieve Verenigde Katholieken, de Tutu’s, wonnen de verkiezingen van de ‘kleurloze komedianten’, zoals ze de Tata-tegenstanders noemden. De dag na de verkiezingen schreef de Gazet van Antwerpen: “In geen enkele gemeente van gansch den omtrek is de zegepraal der Katholieken zoo schitterend als wel te Edegem.” De plechtige inhuldiging van de nieuwe burgemeester Guillaume Arts vond plaats op 15 mei 1927. Jozef Hellemans werd eerste schepen. Optochten van verenigingen trokken door de straten en er was een praalstoet van wel 37 groepen. Vader Lodewijk Hellemans, de ere-secretaris, stond in de voordeur van het huis in de Strijdersstraat met de gele gevelsteen en zag dat het goed was.
Twee jaar later overleed Lodewijk op 16 september 1928 om 3 uur ’s morgens, thuis, in de Strijdersstraat nummer 7. Het was zijn zoon Eugène die samen met zijn jongere broer Frans het overlijden kwam aangeven in het gemeentehuis. Burgemeester Arts was de familie erg genegen en kon het werk van de ere-secretaris zeer naar waarde schatten. Datzelfde jaar nog werd er een nieuwe straat naar hem genoemd: de Lodewijk Hellemansstraat.[v]
Joris Van der Mueren & Peter Crombecq, september 2026
Dit verhaal is een bijdrage aan “Edegems verleden, bewaard voor de toekomst” van het Historisch Archief Edegem. Het Historisch Archief is toegewijd aan het behoud van het papieren en digitale geheugen van Edegem. Door het verzamelen, inventariseren en digitaliseren van documenten, boeken, foto’s, tijdschriften, plannen en meer, zorgt het Historisch Archief ervoor dat de geschiedenis van Edegem bewaard blijft voor toekomstige generaties.
Disclaimer
Het verhaal is gereconstrueerd op basis van een aantal bronnen. We zijn ons ervan bewust dat nieuwe informatie uit andere bronnen het verhaal kan aanvullen, nuanceren of aanleiding kan geven tot aangepaste inzichten.
Referenties
[i] Historisch Archief Edegem & Archief Gemeente Edegem, College- en Gemeenteraadsbesluiten periode 1924-1925
[ii] De Katholieke Eendracht, “Laat dat potje maar liever gedekt, Tata”, 5 december 1926, p. 2
[iii] Nieuwsblad van Edegem, “Het gedwongen ontslag”, 26 september 1926, p. 2
[iv] De Katholieke Eendracht, “Secretariskwestie”, 3 october 1926, p. 2
[v] Historisch Archief Edegem, Peter Crombecq, “De Edegemse Wilsonwijk, bijgenaamd het negerdorp”, te raadplegen via https://www.historischarchiefedegem.be/post/de-edegemse-wilsonwijk-bijgenaamd-het-negerdorp




Opmerkingen