Edegem in 1940
- Pierre Hens
- 10 minuten geleden
- 9 minuten om te lezen
Volgens verschillende bronnen wordt beweerd dat Edegem de Tweede Wereldoorlog relatief goed doorstond. Wat men daar precies mee bedoelt, blijft enigszins vaag, zeker als er geen vergelijkende gemeenten genoemd worden. Maar het kan volgens mij geen kwaad om eens een opsomming te maken van wat Edegem in de jaren 1939-1946 overkwam. De lezer kan dan voor zichzelf uitmaken hoe Edegem het oorlogsgeweld onderging. Vermits het hier toch over een lange turbulente periode handelt, gaan we proberen dat in verschillende afleveringen aan te tonen. In de eerste plaats vragen we ons af hoe we ons dorp in de oorlogsjaren moeten voorstellen. Wat waren de sterktes, wat kon er beter, wat liep er mis en wat gebeurde er tijdens de eerste oorlogsmaanden? We bespreken hier de gebeurtenissen in 1940.
Voorbereiding en bescherming
Een leger kan van vredesvoet op oorlogsvoet komen. Een dorp kan dat niet. Nochtans worden er wat pogingen ondernomen om Edegem ‘oorlogsklaar’ te stomen. Tijdens de algemene mobilisaties in 1938 en 1939 wordt de Passieve Luchtbeschermingopgericht. In samenwerking met de brandweer, de politie en een groot aantal vrijwilligers, hebben ze tot taak de bevolking het gebruik van gasmaskers, het oprichten van schuilkelders, en de reacties op sirenes aan te leren. Ook beschikt Edegem over een actieve Rode Kruis-vereniging.
Zwakke plekken: honger en woningnood
Tegen de honger is ons dorp minder goed bestand. In tegenstelling tot de algemene mening is Edegem in 1940 al lang geen boerendorp meer. In een brief uit 1941 schrijft ons gemeentebestuur aan de overheid dat er van de 7.600 inwoners er maar 241 van de landbouw leven. De gebruikte vergelijking is misschien niet helemaal juist. Ze illustreert toch dat de landbouw toen al niet meer op de eerste plaats komt te staan.
De woningnood is eveneens een minpunt. Edegem is nog niet helemaal bekomen van de woningnood die de Eerste Wereldoorlog met zich meebracht. Edegem telt doorheen de oorlogsjaren 1939-1945 ca. 1865 woningen (ze bieden onderdak aan 2010 gezinnen). Daarvan worden er gedurende de oorlog 56 volledig vernield en 526 zwaar beschadigd. Meer dan 1300 woningen lopen lichtere schade op. Dat terwijl het aantal inwoners opliep. Tijdens de oorlogsjaren biedt Edegem onderdak aan een 400-tal vluchtelingen. Maar er is nog meer aan de hand. Met name de inkwartiering.
Tijdens de mobilisatie in 1940 zijn er veel Belgische militairen gelegerd in ons dorp. Het was toen écht patriottisch om, voor wie over de nodige ruimte beschikte, één of meer Belgische militairen in huis op te nemen. Dat zal de vaderlandslievende Edegemnaar duur te staan komen. In het gemeentehuis bevinden zich de lijsten met namen en de adressen van de Edegemnaren die Belgische militairen in huis hadden opgenomen. De bezettende overheid gaat er gebruik van maken om huisvesting te zoeken voor haar militairen van lagere rang. En na de bevrijding zien we net hetzelfde gebeuren. Het personeel van de geallieerde legers legt beslag op dezelfde woningen. Britse en Belgische soldaten nemen er hun intrek in. Sommige woningen worden pas in 1946 weer vrijgegeven.
Oorlog
Op 10 mei breekt dan de oorlog uit. Edegem deelt al snel mee in de klappen. Duitse vliegtuigen droppen bommen. Een bom komt terecht in de Oude-Godstraat. Een ander in de buurt van de Volhardingsstraat. Normaal gesproken valt de agressor in het begin van de vijandelijkheden eerst de voornaamste doelen aan. De kans is klein dat die daar te vinden waren. Aan de Volhardingsstraat lag toen nog wel de schans nr. 9, maar die had geen enkel militair nut meer. Ze zal vanaf nu alleen nog als schuilkelder worden gebruikt. We weten niet of ons leger door die bommen schade opliep. De burgerlijke schade kennen we wel.De Oude-Godstraat telt 8 beschadigde woningen. De woningen van Jos Fincken (huisnummer 137) en van Louis Hendrickx (nummers 139-141) zijn zwaar beschadigd. Jos Fincken is de enige gekwetste. Ook de Onafhankelijkheidsstraat lijdt schade van die bom, met acht geteisterde huizen.De bom in de buurt van de Volhardingsstraat beschadigde eveneens acht woningen. De Van Peborghlei en de Omheininglei delen mee in de klappen, met elk twee beschadigde woningen.
Op 11 mei gaat het feest voor de Duitsers door. Er valt een bom in de Strijdersstraat. De woning van Jos Anthonis (nr. 35) wordt zwaar beschadigd. Ook de aanpalende woningen (nummers 29, 31 en 33) krijgen het zwaar te verduren. Twintig andere woningen in de straat lopen mindere schade op. Er valt ook een bom in de Doelveldstraat. Ze ontploft in de hof van Brasseur. De huisnummers 36, 39, 41 lopen zware schade op. Laat dat nu juist de gebouwen zijn van de Edegemse brouwerijen Herman-Herremans en Pattou. Lusten de Duitse militairen geen bier? 😉
Die dagen rekruteert de regering alle weerbare mannen die nog niet door het leger waren opgeroepen. Het zijn de mannen van de CRAB (Centre de Recrutement de l’Armée Belge), het rekruteringscentrum van het Belgisch leger. Ze gaan de reserve vormen waaruit het leger de getalsterkte kan aanvullen. De mannelijke Edegemnaren tussen de 16 en 45 jaar pakken wat noodzakelijk reisgerief in en vertrekken richting Roeselare. De jongsten onder hen, sommigen zijn nog nooit uit Edegem weggeweest, krijgen wat goede raad van hun vader, wat geld van hun moeder en vertrekken met de zegen van de pastoor. Het avontuur tegemoet. Voor de mannen die een gezinslast torsen, is het een ramp. Het zijn meestal alleenverdieners, want de vrouw blijft thuis zodra er kinderen zijn. Hoe gaan ze het redden? Bovendien is er een volkomen gebrek aan communicatie. Tot ze terug thuis zijn, hebben ze geen nieuws van elkaar. Of toch soms sporadisch… Zo kwam de Edegemnaar Louis Schruns, onderweg naar Roeselare, zijn vader tegen, die om de een of andere reden terug naar huis keerde.
Vanuit West-Vlaanderen worden ze doorgestuurd naar Frankrijk. Overal heerst chaos. De eerste weken worden ze door onze zuiderburen goed onthaald. Maar na de capitulatie van het Belgische leger op 28 mei 1940 voelen de Fransen zich door ons in de steek gelaten. Ze zijn woedend op de Belgen en ze geven geen hulp meer. Een maand later is de toestand nog erger. Het Franse leger aanvaardt op 20 juni 1940 een wapenstilstand (wat in feite neerkomt op een capitulatie). Restanten van het Belgische leger zitten in Groot-Brittannië. Het gros zit krijgsgevangen in Duitsland. Er rest de mannen van de CRAB een lijdensweg van enkele maanden vooraleer ze terug in Edegem geraken.
Vier Edegemnaars haalden het niet. Met een groep andere Belgen, te voet op weg naar hun bestemming, worden ze op 21 mei 1940 te Cormont (Pas-de-Calais) door een laagvliegende Stuka (jager-duikbommenwerper) overvallen. Het vliegtuig dropt bommen en beschiet hen met zijn boordwapens.
Op de begraafplaats in dat rustige dorpje Cormont liggen zeven Belgen. Onder hen de vier Edegemnaars: Hellemans Julien (1895), Teugels Gustave (1899), Van De Perre Armand (1903) en Van De Perre Fernand (1904). Gustave Teugels stierf op zijn verjaardag. Edegem zal ze nooit vergeten.
In 1985 gaat een Edegemse delegatie naar Cormont. Samen met de plaatselijke autoriteiten worden de slachtoffers plechtig herdacht. Er worden ook nieuwe kruisen op de graven aangebracht. In 2006 gaat er opnieuw een Edegemse afvaardiging naar Cormont. Dit op initiatief van de KNSB; de Heemkundige Kring verleent er zijn medewerking aan.
26 mei 1940. Het Duitse leger zal dan al wel voet aan wal in Edegem hebben. Deze keer zijn het de Britten die een bom gooien in ’t Bosch aan de grens met Kontich. Daar, waar de Kontichstraat en de Boniverlei tegen de Edegemse Beek samenkomen, lag toen een bosrijk stuk land. Waarom de Britten daar een bom lieten vallen, blijft een vraagteken. Maar ze doodt wel twee inwoners in de Kontichstraat nr. 242. Pieter Jan de Smet en zijn echtgenote Maria Catharina Van Lier overleven de bominslag niet. Ze overlijden 's anderendaags aan hun verwondingen. Ze woonden er al sinds 1932. Hun woning is totaal vernield. Pieter Jan was brouwersgast bij Pattou, de brouwerij die al op 11 mei was gebombardeerd. Ook nog een 16-tal woningen in dezelfde straat lopen schade op. Op de tekening staat de datum 25 mei. Die is fout. Ook over de locatie van de vallende bom heerst verwarring. Een document in het dossier stelt dat de bom pal op hun woning valt. Aangezien de schade is dat aannemelijk.
September 1940. Op 11 september vallen drie bommen in een wei aan ‘pachter De Smet’. De lijst geeft als adres: Drie Eikenstraat 9. Maar dat zal wel een vergissing zijn. We situeren de boerderij dichter tegen de brug over de spoorweg (nu E19). Er is veel schade aan serres en bijgebouwen van de boerderij. Het is de voorbode van een reeks Britse luchtaanvallen op Duitse doelwitten in en rond Edegem. Tussen 15 en 20 september 1940 opent de Duitse luchtafweer herhaaldelijk het vuur. De brokstukken van de projectielen die ze in de lucht schieten, blijven niet in de lucht hangen. Ze komen zowat overal in Edegem terecht. In de Wilsonstraat lopen de huizen 181, 188, 229 en 231 toch veel schade op. Blijkbaar voornamelijk aan de serres.
Op 9 november 1940 dropt een Brits vliegtuig een bom op de nieuwe kerk (nu de Basiliek). Er heerst wat verwarring over de nationaliteit van het vliegtuig. Het politierapport van 8 november (?) vermeldt wel degelijk dat het om een ‘Engels’ vliegtuig gaat. De schade wordt op 150.000 frank geraamd. Bovendien zijn er ook nog 27 woningen in de Hovestraat die schade claimen. Voor elke bominslag zijn het, tot ver in de ronde, vooral de ruiten die eraan moeten geloven. Het zijn drukke tijden voor de firma Patteet-Verschueren “Alle Glaswerken” uit de Hovestraat 53.
Tot slot laten de Britten op 3 oktober nog enkele bommen vallen in een weide aan de Drie Eikenstraat 533. De eigendommen van Henri Jacobs en Frans Breugelmans lopen schade op. Ook Maria Van Aken uit de Wilsonstraat dient een schadeklacht in.
Wat betreft de algemene aangiften van de schade moeten we op onze hoede zijn. Het zit in onze genen om de cijfers enigszins op te drijven. De gemeente weet dat ook. Het is de gemeentearchitect die telkens de schade mee komt opmeten.
De inkwartiering
We spraken er al in de inleiding over. De Belgische militairen hadden in mei maar amper afscheid genomen van de Edegemse gastvrijheid of de Duitse dwang kwam ervoor in de plaats. Al vanaf juni werden de eerste kamers bij de Edegemnaars opgeëist. We geven hier even een korte opsomming van het aantal opgeëiste woningen per straat: Boerenlegerstraat 16, Boniverlei 9, Buizegemlei 16, de Burletlaan 5, Doelveldstraat 7, Drie Eikenstraat 29, Hagedoornlei 4, Herfstlei 21, Hovestraat 41, Koning Albertlei 6, Kontichstraat 9, Leeuwerikenlei 10, Lentelei 14, Leopold III-lei 6, Leroylaan 2, Mariënlaan 3, Mechelsesteenweg 20, Mortelsevoetweg 8, Onafhankelijkheidsstraat 21, Oude-Godstraat 12, Parklaan 2 , Prins Boudewijnlaan 4, Strijdersstraat 9, Terelststraat 9, Trooststraat 8, Zwaluwenlei 8.
We tellen ongeveer 300 woningen die ca. 750 Duitse militairen over de vloer krijgen. Doorgaans gaat het om 1 of 2; zelden tot 3 personen per woning. De boeren en enkele grote bedrijven krijgen er meer te logeren. In de Drie Eikenstraat bij de landbouwer Simons zijn er 7 militairen ingekwartierd, bij De Smet 15. De Duitse soldaten lusten blijkbaar toch bier. In café De Hertog (voor de ingewijden “’t Boske”) logeren er 35, in De Volkslust 12, en in De Eendracht maar liefst 41. Moesten ze daar geen bier vinden, moeten ze maar eens de piloot aan de tand voelen die onze brouwerijen in de Hovestraat bombardeerde. Ook in de school van de Elsdonk liggen 70 soldaten ingekwartierd. Vermoedelijk sliep het Duitse leger liever bij de burgers dan in Fort 5.
We moeten toch even nuanceren. Vooral in 1940 is de inkwartiering nog niet voor de volledige duur van de oorlog. Ze varieert van enkele weken tot enkele maanden. Bovendien worden de eigenaars van de woning ervoor vergoed. Dat geeft soms wat wrijving als de huurder van de woning de kamers moet missen en de eigenaar van de woning de vergoeding opstrijkt.
Wat Edegem in 1940 meemaakte, is hier heel in het kort opgesomd. De opsomming van de gebeurtenissen is beslist niet volledig. Ondergetekende is geen historicus en de documentatie is moeilijk te vinden. Omdat prof. R. Van Passen zijn boek over ‘De Geschiedenis van Edegem’ laat eindigen in 1939, is het een aanzet voor de historicus om het vervolg neer te schrijven.
Pierre Hens
Met dank aan Erik Laforce, Peter Crombecq, Veerle Wildiers en de collega’s van het historisch Archief.
Dit verhaal is een bijdrage aan “Edegems verleden, bewaard voor de toekomst” van het Historisch Archief Edegem. Het Historisch Archief is toegewijd aan het behoud van het papieren en digitale geheugen van Edegem. Door het verzamelen, inventariseren en digitaliseren van documenten, boeken, foto’s, tijdschriften, plannen en meer, zorgt het Historisch Archief ervoor dat de geschiedenis van Edegem bewaard blijft voor toekomstige generaties.
Disclaimer
Het verhaal is gereconstrueerd op basis van een aantal bronnen. Ik ben me ervan bewust dat nieuwe informatie uit andere bronnen het verhaal kunnen aanvullen, nuanceren of aanleiding kunnen geven tot aangepaste inzichten.
Bronnen
Archief HAE: dossier KNSB_023. Gesneuvelde Belgen in Cormont (FR.) 1940
Gemeentearchief Edegem: ongeordend, in bewerking
Fotoarchief Pierre Hens: Cormont
Departementaal archief Pas-de-Calais. BS Cormont. Klapper overlijdens 1936-1941. Gelezen op http://archivesenligne.pasdecalais.fr/v2/ark:/64297/27032133163f2234247d7bea496b8df2.
Bel-Memorial. Tien Belgische slachtoffers van W.O. II, Cormont. Gelezen op https://bel-memorial.org/names_on_memorials/display_names_on_mon.php?MON_ID=2888
Opmerkingen